Uropi - Novial - Jespersen 4

★ ★ ★

* Uropi Nove 97 * Uropi Nove 97 * Uropi Nove 97*

★ ★ ★

Faraòn in de Val Rajis, Egipta

★ ★ ★

Di se de kweri id posni part ni analizi ov Novial id ji prosetad pa Jespersen. Je del ki vordistruad, prepozisione id vokabular. Pos nu ve kokluzo.

Voici la quatrième et dernière partie de notre analyse du Novial tel qu'il nous est présenté par Jespersen. Nous étudierons la formation des mots, les prépositions et le vocabulaire avant de conclure.

Here is the fourth and last part of our analysis of Novial as Jespersen presents it in "An international language". In this last part we'll deals with word-building, prepositions and vocabular before we conclude.

★ ★ ★

General rumarke ov vordistruad

* * *

Ki de prefikse id sufikse usnumaren zi un moz, wan de rode vid bun uscepen, struo u gren numar vordis we, ò koruvòk a esistan intranasioni vorde, ò vid lezim incepen be pri viz.Nemem po samp de rode mari- in Novial, id maʒ-o in Uropi.

Mari- ven od Latini maritus > Fr. mari, It. marito, Esp, Por marido, Kat marit idmaʒ ven od Slavi (Pl. mąż, Tc, Slk manžel, Bul "məʒ", Rus "muʒ", Kro muž, Slo mož)

N.Paul se ha mari a Anna. Les blid mari yer, dunke les es nun marit.Paul av maʒen Ana. Lu maʒì jesta, sim lu se num maʒen.Li pastoro ha mari Paul e Anna. Paul es Annan marito, e la es li marita de Paul. Nus espera ke li mariteso sal es felisi. = De paror amaʒì Paul id Ana. Paul se de maʒ Anu, id ce se de maʒa Pauli. Nu sper te li maʒad ve so felic.

Gonim a Novial, Uropi uz un alten vord po de vedad, wim in nerim tale Europan lingas (wedding, noces, boda, nozze, Hochzeit, bruiloft, bryllup, bröllop, svad'ba, venčanje, wesele, svatba, vestuvės…)

N. Anna sed charmanti kom marienda. After li mario li du marites departed a Paris por li marivoyaje.Ana sì carman wim veda. Pos de vedad, de novimaʒene farì ap a Parìs po li vedivaiz.

Pur, Uropi uz os de vord maʒ po nomo de mimbore de maʒifamili, za wo Novial uz de pej uscepen Esperanti prefìks bo- (od Franci beau, belle = bel): maʒipater = bopatro, maʒimata = bomatra, maʒifrat, maʒisesta, maʒisòn, maʒidota…da se, lu vid pater, mata, son, dota… tra maʒad. Semim in de novi Novial (1998) - mojse ude de influjad Uropi - lu replasì de prefìks bo- ki mari-. Idmàj Uropi av os tramaʒo, tramaʒor, tramaʒora.

★ ★ ★

Taverna in Hidra, Grecia

★ ★ ★

Generalim, vordi famile in obe lingas vid struen somim ba ekvos u poj disemim.

N. Kritike, kritiki?, kritika, kritikere, logikiste, muzikiste, matematikiste=U. Kritik, kritiki, kritiko, kritikor, logikor, muzikor, matematikor, N. elektri (adj.) dav elektreso (N), trawàn in Uropi elektrik (N = de teknik) dav elektriki (adj.), elektrikor (persòn)…

De Noviali uveprocizi sufikse id prefikse moz ekvos kreato obesinide; po samp: N. probabli = versemi id "we moz vido proben": probli, posibli = mozli id "we moz vido plasen", seriosi = serios id ne "polen ki serije", ridono = rudavad id laron (gren lar), pardona = perdavo id ne "davo polem", parfuma = parfumo id ne "fumo kopolem".

Partikle

* * *

Jespersen uz de vord partikle po adverbe, prepozisione, kojute.N. Nun, nur, preske, quasi, bald = U. num, solem, nerim, wim is (po voko sim), beprù.Wim in Uropi, kand = wan se disemi od quand ? = Kan ?, idkomod qualim ? = wim (≠ kim ?) (Vize sube)

Kand lo departad, lo non dikted quand lo sal veni retro = Wan he itì ap, he dezì ne kan he ruvenev.Quand id  kan in di fraze indùt un andirekti kest. Kom me ha ja dikte = wim he dezì ʒa mo.

Ma, anke, ankore ven od Itali id Franci; in Uropi, ba (od Eng but, Lit, Latvi bet, It ma, Arm bayts', Baski baina), os (od Fr aussi, Eng also, as, Do auch, Nd oog, Da også + Gr oso = osmòl), jok (od Serbi id Kroati još…), non ankore = ne jok (Eng not yet)

Anke me dikte = I os dez… Lo es ankore maladi = He se jok pati… Lo ha non ankora ariva = he av ne jok avenen… Lo es richi, ma lon fratro es ankora plu richi = he se ric, ba hi frat se jok rices

Tam… kam = os… te, po samp: tam bald kam posibli = osprù te mozli.  Lo marcha non tam rapidim kam in sen yuneso = he vad ne sa spelim te in hi junad

Tale da M id N in de Noviali fraz det ja u poj war.Kam plu oldi, tam plu stupid = maj seni, maj stupi … Quam multum ? > Quantum ? = Kamòl ?

Sat, tro, nulum plus, tre = sat, tio, nemaj, mol: Sat boni = sat bun… sat multi tempe = sat tem… Tre bon (Fr. très bon) = mol bun (It molto buono)

tro = tio (+ adj.), tiomòl/e + N (vz Eng: too (much /many)…N. tro tardim = tio posen…La parla tro = ce vok tiomòl

Si = is (E if, R iesli, F si, N hvis, Ki os, Tur ise, Fin jos, Ar īdha): N. si non = is ne… si nur = is solem

★ ★ ★

Japoni gardin in Tulùz, Francia

★ ★ ★

Ja id ya = ʒa id ʒe (Ja id ʒa ven od u seni Indeuropan rod *yā-, *you-, we davì  Lat iam, I già, Ka ja, P jà, Es ya, Li, Latv jau, Fi jo, Slo že). Ya ven od Doski ja, id ʒe od Rusi ʒe: partikel uzen po kovero, instajo o kratizo.

Vu non besona dikte tum, me savad lum ja = Vu nud ne dezo da, i zavì ja ʒa. Atente! Ma me ya atente = Atense ! Ba i se ʒe atensi. Di instaji partikel vid os uzen in koseten vorde wim oʒe, priʒe, oʒepùr…

NO, NON = NE

Jespersen dez: "De naturi disvolpad in mole lingas av duten a apdavo de slimi form "ne" (we se pur de komùn Indeuropan rod), we sem tio lej… id replaso ja ki maj polen forme: non, not, nicht, ikke…". Stranim Jespersen oblàs de Slavi id Balti lingas (da se bemìn 12 lingas) we uz ne o nie ane probleme. Po samp: i vol ne = R ne khoču, Sr, Kr ne hoću, Bu ne iskam, Slo ne želim, Tc nechci, Slk nechcem, BR ne khaču, Latv nevēlos, Li nenoriu…). I find te de "maj polen forme" ov wen he vok, ki mole fendi M id N (NON, TAM, KAM, TUM, LUM, LON, LEN…non tam rapidim kam in lun…) det molvos de linga u poj war; mojse pardà Tolkien dezì te Novial se ne u bel linga.

YES = AJ

Jespersen av renemen de Engli vord yes, ʒa uzen in Esperanto, obte je esiste ne usia Engli id te oʒe Englivokore dez priʒe "yeah, yep, yup, ya". De maj komùn Europan form sev "ja" ba in Uropi, ja se ʒa u personi pronòm; de Slavi "da" se os un Uropi diki pronòm: da. Pardà nu av uscepen AJ, we s'un anagràm po ja. Ba di s'ne un artimaken vord, je ven od "aye" we se un arkaic id dialekti form po "aj" in Engli: je vid uzen in Skotia, Nordi Englia id Nordiria; je vid os uzen in de Britan parlamènt in votade. Uvedà, aj koruvòk os a Armèni ayo, a Japoni hai, id Maori āe.

Kestad

Jespersen dez te u kesti partikel se nudi in keste… te u vordi ord ki u forplasen verb wim in Engli "Are you ill ?" moz ne vido bun uzen in un intranasioni eldilinga. Pur he usklàr ne parkà: he dav nun argumènt, obwàn di mod struo keste vid uzen in tale Germàni lingas id funsiòn ʒe bun. Po samp: Ven tu ki ma ? in Doski: Kommst du mit mir ? Nizilandi: Kom je met me mee ? Dani: Kommer du med mig ?, Swedi: Kommer du med mig ?, Norveji: Kommer du med meg ? Vol he ne veno ?Do: Will er nicht kommen ? Da: Vil han ikke komme ? Sw: Vill han inte komma ? Nd: Wil hij niet komen ? 

I men te unvos maj, Jespersen vidì influjen pa Esperanto: Zamenhof we sì Polski renemì de Polski kesti partikel czy we vidì ĉu in Esperanto. Pur u sul kesti partikel esiste nè in Romaniki, nè in Germàni lingas, nè in Greci, nè in eke Slavi lingas (po samp in Tceki id Slovaki). Jespersen av uscepen ob (od Doski ob = is), we vid os uzen in andirekti keste:

Ob lo veni ? = Ven he ?… Me non sava, ob lo veni = I zav ne is he ven.

★ ★ ★

Via Appia, Roma

★ ★ ★

Prepozisione

* * * 

De majsan Noviali prepozisione ven direktim od Latini o od Romaniki lingas. Od la un moz formo adverbe in -u

Od Latini

IN, INU = Uropi IN, INIA (lu esìst os in Germàni lingas): Lo non es inu(vz Engli: he's not in)

EX, EXTER, EXTRU = US, USIM, USIA: Exter ke lo es mediko = usim te he se medikor

PROXIM = NER (Eng near, Da, Nor nær, Sw när): Nus lojia proxim li statione = nu dom ner de stasia. Proxim li venko = ner de viktad… li proximi venko = de neri viktad

DEXTER, DEXTRU = BE DEST ≠ LEFT, LEFTU (od Engli left) = BE LIF

SUB, SUBU = UDE (od Eng, Sw, Da, Nor under, Nd onder, Do unter, Skr adhás, Hin adhīna): submaral = udemari, subteral = udeteri, subpelal = udekuti, sub(u)veste = udevèst, sub(u)grupe = udegrùp

KONTER (Lat, Esp contra, It contro, Fr contre) = GON (Do gegen, Nd tegen, Eng against, Isl gegn = contre), pref. ANTI-, GON-: konter li fluo = gon de fluj, kontervoli = gonvoli, kontervenene = antivift

Kontru = gonim, begòn, kontrudikte = gondezo, konternatural = antinaturi, kontruproposo = gonprobàs

SIRK (Lat circa) = ARÒN (a + ron, Eng around), BERÒN (be + ron), pref- KIRKI-: Sirk un hore = beròn un hor, sirkuregarda = glado aròn, sirkumure = kirkimùr

EK (Gr ek, ex, Lat ex)  = US (Do aus, Da ud, SW, Nor ut, Nd uit, Eng out, Lit iš, Sr, Kr, Slo iz, Ru, Bul iz, Tc, Slk, Pl z): Ek li urbe = us de pol, ek ore = in gor, un ek men amikes = un od mi frame, ekmigra = usmigro, ekpulsa = usproso

PRETER (Lat præter) = PAS (Eng past): pretervada = ito pas

ANTE (Lat, Por ante, Esp antes de) = FOR (Do vor, Nd voor, Da, Nor før, Sw före, Eng before, Alb para, Ru pered…): ante tum = foram, longitem ante tum = longim for

PER (Lat per) = be midel…i, tra: Venka per ruse = vikto tra lus, pruva per exemples = pruvo tra sampe per ke = par: Lo sava per ke lo vidad li krime = he zav ja par he vizì de krim > parkà ?

PRO (Lat pro) = bekòz, par, od: Povre pro pigreso = pavri par lenzid, lo morid pro sen vundes = he morì od hi vune

KUN (Lat cum, It, Esp con, Por com) = KI (Rum cu, Alb kë-, Lat -que, Gr kai (et); KUN- pref- = KO-: Lo veni kun sen filies = he ven ki hi kide, kunlabora = kovarko, kunexista = koesisto, kunvivo = koʒivo

SIN (Lat sine, Esp sin) = ANE (pref- an-, gr aneu, Do ohne, Isl án, Yid on): Sin duto, sin jeno = ane dub, ane trub, me prisa vine, ma pove viva sinu = i gus vin ba i moz ʒivo ane ja. Ob nus pove fa tum, sin ke lo vida lum ? = Moz nu deto da, ane he viz ja ?

ULTER (Lat ulter, ultra, It oltre) = UVE (Eng, Nd, Da, Nor over, Sw över, Do über): Lo parla pluri lingues ulter sen patrial lingue = he vok vari lingas uve hi matalinga.

ultru = uveda: Ultru me voli dikte = uveda i vol dezo, ultru ke = ne solem… ba = Ultru ke la es belisi, la es belim vestat = Ne solem ce se mol bel, ba ce se belim vesten

★ ★ ★

Soma in Francia

★ ★ ★

Od Franci

CHE (od Franci chez, renemen od Esperanto ĉe) = be, be dom…: che men patro = be mi pater, be dom mi patri

DEVAN (od Fr. devant) = PRO (Gr., Lat. pro, Sl pred): Devanbrakie = proràm, devanchambre = prokamar

SUR (Fr sur) = SU (It. su): Sur li table = su de tab… sur li mare = su mar… sur li strade = in de strad. Surnome = sunòm

A = A (Fr, It, Esp, Por, Kat a) muvad in sta o tem: Fro london a Paris = od London a Paris, fro tempe a tempe = od tem a tem, fro li generalo a li simpli soldato = od de generàl a de slimi soldàt, parla al direktore = voko a de direktor, dona 10 dollars al povres = davo 10 dolare a pavrine

EN (Fr, Esp en) = IN (ki muvad): Vada en li chambre = ito in de kamar, chanja plombe en ore = meto plob in gor. Wim prefìks: endukte, enskripte, envada = induto, inskrivo, invado

VERS (Fr vers) = DO (Sr, Kr, Slo, Pl, Tc, Slk, Ru, Bul do, Eng to, Nd toe, Do zu, Irl do, Bre da), uzen po sta id tem: vers li somre = do soma

DEPOS (fr depuis) = DOD (do + od, Esp, Por desde, Kat des, It da, Sr, Kr, Tce, Pl od): Me es hir depos sundi = i se zi dod Soldia.

POR (Es por, Fr pour, It per) = PO (Fr pour, Tce pro, Eng, Da for, Alb për, Latv par): Vota por X = voto po X, disum es por vu = di se po va

DE (Fr, Esp, Por, Rum de) = de genitìv we usprès ne solem posedad, ba kovigad generalim: Li veste del emperere = de veste d'imperori, li marito de Anna = de maʒ Anu, li programe del teatre, del vespre = de progràm de teatru, de vespeni.

Alten prepozisione vid uzen wan je moj sto obesinid.

Li nombre del monumentes de Paris = de numar monumentis in Parìs, li deskovro de Amerika da Columbus = de diskrovad Ameriku pa Kolòmb, li komedies da Molière; li portretes de Molière = de komedije pa Molière, de portrate Molieri, li portretes de Rembrandt = de portrate pa Rembrandt o de portrate Rembrandti.

Od Itali

TRA = TRA (It tra, Esp tras, Lat trans): tra u suplàs (vz Eng across), TRU (Eng through) = tru u volùm: Tra London = tra London, tra li porte = tru de dor, trapasa = ito tra, travidabli = truvizi, trauvidabli = truvizli, ba Jespersen prigùs transparenti.

DA (It da) = PA (Fr par, Esp por, Kat per, Pl przez): Ti libre es skriptet da Wells = di bib vidì skriven pa Wells, Napoleon blid venka da Wellington = Napoleòn vidì vikten pa Wellington

EXCEPT (It eccetto, Esp ecepto, Eng except) = USIM (us + im, Sr, Kr osim, Bul osven, Do außer, Da uden, Sw utom): Omnes ha veni exept Anna = tale av venen usim Ana

★ ★ ★

Plaz Sait Mark in Veneza, Italia

 ★ ★ ★ 

Od Germàni

AN (Do an, Nd aan) = be, su, gon: Apoga skale an li mure = stabo u skal gon de mur. Li fenstres an li strade = de fente (opran) su de strad… London lia an Thames = London leʒ su Temiz

FRO (Eng from, Sw från, Da, Nor fra) = OD (Sr, Cr, Slo, Tce, Slk, Pl od, Ru, Bul ot): Fro hinter = od berù, fro inter li arbres = od intra de dreve

TIL (Eng, Sw till, Da, Nor til) = TIS (Eng, Sw till, Da, Nor til, Do bis, Nd tot, Esp hasta, Por até, Latv līds, Fi asti): Til nun = tis num, til tand = tis davos

AFTER (Eng after, Da, Sw efter, Nor etter) = POS (os uzen in Ido id Occidental) (Lat post, Ru, Sr posle, Kr, Pl, Tce, Slk, Slo, Bul po, BRu paslia, Ukr pislia, Latv pēc, Li po, paskui, Alb pas, Esp des-pués, Por após): Aftermorge = posdomòr

Jespersen dez te after se realim maj intranasioni te … pos, "un apkurten Latini post, we proʒìv solem in eke koseten vorde". He oblàs solem 16 lingas !

KLOK (Eng o'clock, Da klokken, Sw klockan) = be (po hore). Jespersen av renemen de strani mod indiko hore uzen in Engli id Skandinavi lingas ki u veti Kelti vord "klok", we inizim sinì "klol": vIr clocc, Gauli *clocca, Ir clog, Ki cloch, Bre kloc'h, Fr cloche, Do Glocke, Nd klok…

Po samp: Dani: Hvad er klokken ? = Ka hor se je ? Klok du = be du (hore), klok du e duime = be du id mij, Qui klok es ? = Ka hor se je ? Klok sink ante tri = be tri min pin. Di se verim poj intranasioni koeglen ki: Quelle heure est-il ? Qué hora es ? Che ora è ? Que horas são? Quina hora es ? Ti ôra einai ? Wie viel Uhr is es ? Sa është ora?

Koseten prepozisione

In Uropi je ste koseten prepozisione we vid formen ki 2 prepozisione, o un prepozision id un advèrb, u nom, un adjetìv. Koseten prepozisione se mol rari in Novial we prigùs inlesto la direktim od Latin o od alten lingas

ALÒNG (Eng along, Do entlang, Nd, Da, Nor langs, Sw längs, It lungo, F le long de, Por ao longo de, Rum de-a lungul) = N ALONG: along li strade = alòng de strad, along li fluvie = alòng de riv.

BEMÌD (be + mid), TRAMÌD (tra + mid) = N MID, MIDU (Eng middle, Nd midden, Sw mitt…), de adjetìv se medi = midi

BERÙ (be + ru), pref. RU- (Vize prefikse) = N HINTER, HINTRU (Do hinter): Hintrupedes = rupode, hintruland = rulànd, hintrubutike = ruvendia

BEZÀT (be + zat) = N LATER: Li kapitano stead later li generalo = de kapitan stì bezàt de generàl

DASK A (Da tak til, Nor takk till, Pl dzięki, Tce díky, Slk vd'aka, Li dėka, Bru dziakujučy, Ki diolch i, Hi dhanyavād ) = N DANK (Do dank, Nd dankzij): Dank lon afableso, nus vidad omnum = dask a hi netid, nu vizì tal

INSTÀ (in + sta) (Eng instead, Da i stedet, Sw i stället, Do anstatt) = N INSTED: Lo non poved veni, ma sendad sen asistanto instedu = he mozì ne veno, ba sendì hi asistan instà

INTRA (in + tra, Fr, Esp, Por, Kat entre, Rum. între, It. tra) = N INTER, INTRU: Interakto = intràkt (de pauz), international = intranasioni, interstatal = intrastati, intruspatie = intraspàs, intrutempe = intratèm, intermixa = intramico, interveni = intraveno…

OBTE (ob + te, Do obwohl) = N MALGRE (Fr malgré): Lo marid se malgre li desiro de sen patro = he maʒì obte de zel hi patri; malgre ke lon patre interdikted lum = obte hi pater pervitì ja

SUBE (su + be, Esp, Por sobre, Do über ) = N SUPER, SUPRU: suprunomat = subenomen, supernatural = subenaturi, suprupasa = subepaso, supruvido = subevizo, supruhome = subehuman. Je s'anlezi incepo kan un doʒ uzo super o supru, inter o intru…

TRAWÀN (tra + wan) = N DURANT (Fr durant, It, Esp durante) ; Duran in Uropi sin "we dur"

UVEGÒN (uve + gon, Do gegenüber, Ns tegenover, Da, Nor overfor) = N OPOSIT (Eng opposite): Nus lojia oposit li banke = nu dom uvegòn de bank.

★ ★ ★

Muziki vaikel in India

★ ★ ★

Alten prepozisione

PRI (Eo pri) = OV (Eng: of, about, Nd over, Do über, Sw, Da, No om, Ru o(b), Sr, Kr, Slo, Pl, Tce, Slk o): pensa, parla, sava pri = meno, voko, zavo ov

PO = PO (Eo, Ido, Ru po) po indiko priz o valt: Me ha kompre li libre po tri frankes = I av kopen de bib po tri Franke

YE de anbefenden prepozisiòn, renemen od Esperanti: je esiste nè in naturi lingas, nè in Uropi. Ye li fino del libre = be fend de bibi, ye dek kilometres fro li mare = des kilometre ap mar, ye ti sirkumstanties = in da kirkistàde, pleni ye bonvolio = polen ki bun volad, vu es ye justum = tu se regi, longi ye tri metres = tri metre longi, la es ye duanti = ce se dudes jare.

In tale da sampe, Uropi av uzen struade esistan in naturi lingas.

Vokabular

* * *

Jespersen dezì: "De task se findo de maj intranasioni vord id uzo ja oʒe is je ste lande wo je s'ankonen". Je se talvos u kesta gradi, ba kim moz nu mezo de grad intranasionidi ?

Idiom Neutral kontì de numar lingus in wen u daven vord vid uzen, ba po Jespersen je se prigusli "konto de numar lientis we kon da vord od li matulinga - u slimi koslòg de bazi principi ov "de grenes lezid po de grenes numar". Da sinev odia naturim uscepo talvos de Cini vord we se de vord konen pa de grenes numar lientis, ba we se talim ne konen pa ne-Cini polke. Nemem po samp u vord wim televìz, in Cini 电视, diànshì (da se elektrik + speko, inspeko); nekun usia Cinia id Cini komunade kon ja. Ba televìz, television, televizia… vid uzen in bemìn 52 lingas, inkluzan Japoni, Arabi, Koreu, Mongoli, Swahili, Indonesi… i.s.p.

Jespersen se ne regi: intra-nasioni sin "intra nasione", ne intra persone. Jaki nasiòn av u siavi kultùr id u siavi linga, sim de maj intranasioni vord se de maj komùn vord intra kulture, intra lingas… Is nu kont de numar lientis, de sluz se mol slimi: lerem tale Cini ! id tale de alten kulture ve disvano.

Nemem un alten samp: de Engli vord duck se konen pa mole maj liente te de Dani vord and, id pur and se maj intranasioni. Ne solem je esìst in de alten Skandinavi (and, anka, önd) id Germàni lingas (Ente, eend), ba un find ja os in Latini (anas, anatis), Itali (anatra), Esp (ánade), Kat. (ánec), Oksitàni (anet), veti Franci (ane), Lituvi (antis) id oʒe Rusi (utka) id Fini (ankka), we ven tale od de komùn Indeuropan rod *h_anh_ati. Pardà, in Uropi nu av uscepen de Dani vord and.

★ ★ ★

Ʒare in Hidra, Grecia

★ ★ ★

De maj slimi form

Jespersen dezì: "Oʒe is de som vord vid finden in vari lingas, je av molvos nemen disemi forme - insanim deben a u disemi fonetiki disvolpad - simte uscepo se molvos u delikati problèm" … "in mole kaze nu doʒ findo wa un moj nomo u komùn denominatòr…".

Di se wa nu av deten in Uropi: nu av uscepen de maj slimi form, de maj lezi a usvoko. Po samp Latini caupo revendor, tavernor davì de verbe kaufen (kopo) in Doski, Nd kopen, Da købe, Swe köpa, Nor kjøpe, Isl kaupa, id Rusi kupit', Pl kupować, Sr kupiti, Tce koupit, Slk kúpit', Bul kupuvam, sim nu av uscepen de Nizilandi vord: kopo (ba ki un opren o, ne wim in kopen); di vord se os maj neri a Itali comprare, Esp, Por, Kat comprar.

Pur, Jespersen dezì os "un doʒ rumeno te… mole vorde se sa spesial id siensi te lu se solem konen pa u minsad de nasioni". He zitì de Idiom-neutrali vorde "ornit" id "diurn" (ovel id dia) we vid incepen pa mol min te un posunte od daze incepan de Esperanti vorde "birdo" id "tago". Ba di se os de kaz ki de Noviali vord "omni" po samp, we vid solem uzen in Franci in eke rari usprese wim "omniprésent", "omniscient" id eke altene jok maj uscepen.

Vokan ov Engli he dezì "nerim talun prigùs kurti pratiki "Saksan" vorde a de longi, kulturen vorde induten pa pedantid", idmaj "ustenso de vokabular se mozli tra kosetad id vorditruad ki sufikse id prefikse; di se un od de gren prodele un IELu te di struade se ane limite…Koseten vorde se molvos mol pratiki", id lu se lezi a incepo par lu se truvizi: je sat no kono li elemente we se bazi vorde po incepo de sin de koseten vordi. Po samp, Esperanto, Ido, Novial id Uropi uz fervojo, fervie, ernivaj (ern + vaj) wim in naturi lingas ferrovia, Eisenbahn, siderodromo, železnaja doroga… obte un Englivokor avev mozen uscepo railivaj (railway).

Konflitan principe

Kotogan de numar vordis in un IEL, Jespersen dezì: "je ste du konflitan principe, obe legimezi… de princìp procizidi id de princìp sparadi. Slogan de pri, un IEL doʒev mozo uspreso tale de nuanse meni finden in nasioni lingas…", ba daze we dez di, mojse par di partikuli nuanse esìst in li siavi lingas, "kospèk ne de bard seten su de rest humanadi we av nevos felen de nud po da partikuli nuanse". He ajutì: "Kreatem ne tiomole spesial vorde po dissigo nuanse we s'ne apsolutim nudi", id we solem "det de linga maj anlezi ane eni real prodèl" .

De princìp sparadi vidì pratizen, maj te pa eniun alten, pa Zamenhof in Esperanto. He limitì de numar adjetivis, verbis id nomis uzan de prefìks  mal-: malbona "an-bun" = pej, maldolĉa "an-swaj" = pikri, malsato "an-satid" = fam, malfermi "an-kluzo" = opro, id uzan osmole koseten vorde te mozli, po samp kreskaĵo "gresan zoc" po plant, pafilego "gren uzèl po stiro" = kanòn, vagonaro "samad vagonis" = tren. "Andubim, de gren numar da rebusi vordis", id de anuzad konen intranasioni vordis, "av apviren mole inteligan liente ap Esperanto id oʒe ap de idea un IELu in general".

Nun od di du principe doʒev vido uveuzen.

Jespersen prigùs generalim formo hi vorde od Latini pasivi participe; di s'ne u pej idea id Uropi uz ja os, wim po samp ki vizo (< Lat. visum od video), akto (< L actum od ago), vikto (L victum od vinco)…i.s.p. De rudèl se te Novial av mole mole verbe ki KT o PT: de stot sule usplozi kozonis se ne mol eufonic, wim in dikte, protekte, atrakte, skripte… Idmàj, eke od la se ne mol intranasioni; nemem po samp lekte id dikte: lekte vid finden solem in Franci lecture id Espàni lectura … Engli lecture sin ekwa alten. Uropi liso, gonim, koruvòk a mole forme de verbi lire in Franci: lis, lisons, lisez, lisait, lisaient…ba os a de verb lesen in Doski: du liest, er liest… id os a Dani læse, Norveji lese, Swedi läsa, Islandi lesa, Latvi lasīt, po ne voko ov Albàni lexoj [ledzoj]. Dikte det na meno ov dikto (Fr. dicter, Esp dictar, Eng dictate, Do diktieren, Rus diktovat', Lit diktuoti, Alb diktoj…) id ne ov dezo we koruvòk a Espàni decir (decimos, decís, decía, decíamos, decían…) id a Portugi dizer (dizes, diz, dizem, dizia, diziam…).

★ ★ ★

Pietà, in Muzea Augustinis, Tulùz, Francia

★ ★ ★

Novial uz os mole R-e we det de linga war id rug, po samp: fratro, fratra, matra, somre, vintre, vetre… Mojse pardà Tolkien dezì te Novial sì ne u bel linga. Sim in Uropi, nu av apdeten mole R-e: frat, sesta, mata, soma, vima, verem (< Nd weer, Da vejr, Nor vær, Sr, Slo, Bul vreme), id os in prepozisione wim po instà por, pour, pa (par), wim in Engli wo de fendi R vid pratikim ne usvoken: for [fɔ:, fə], far [fɑ:], teacher [ti:tʃə].

Apìto de stot usplozi kozonis: KT, NKT, PT, XK, id limito de numar R-is det de linga mol maj fluic.

Novial av verbe fendan ki -e, -a, -i, parkà ʒe ? Di se mol pervirtan po inizore we zav nevos kel fendad uzo: skripte, pikte, atrakte (= skrivo, picto, atrajo), ba tira, trakta, vida, konosa (trajo, treto, vizo, kono)… voli, mori, rekogni (volo, moro, rekono)… In pasan, ki tira id atrakte, konosa id rekogni, kurse id konkura, un perlàs de kovigad intra trajo id atrajo, kono id rekono, reno id koreno. Parkà ne un uni fendad po verbe wim in Esperanto (-i) id Uropi (-o) ?

Somim mole nome moz fendo in -e, -o, -a, -u, po samp tenta se u tent id tento u probad, kurso se u ren id kursu u kurs, frise se frozo (vz Engli frost id Rusi moroz) id frisa frizo… fase = faz id fasie = fas, kase = kas id kasu = kaz, id sim pro. I incèp te vokali fendade se vezi po eufonij in Novial, ba parkà avo samole disemi fendade ? Lerore ve andubim komìco la.

Noviali nome id verbe moz duto a u gren komicad os par je ste ne disemid intra S, Z id C: pase = pac, pasu = stap, pasa = paso; selo = zelij, sele = u kel; Ido celar = Uropi celo, ba Jespersen sì obvigen uscepo kasha we esìst nekia us Franci cacher id se sim mol poj intranasioni. Porte = dor, porto = perad, portu = port… sinke = zink, sinko = sungad, sinka = sungo…

Uropi av u muvli vokàl we moz vido ajuten po eufonij: je se -i po adjetive wim in Novial, po samp: strit > u striti strad, -e po verbe: servo > i serv > un serve solem pasta, -a po nome: kest > u kesta gradi, sort > u sorta strukturi, form > un alten forma strategiji…

Jespersen sem kono apsolutim ne Slavi lingas o anzavo la siavolim. Parkà ? Naturim, wan un koegle bemìn eke 30 lingas, un av u maj lati prospèk te wan un koegle solem 7 o 8 Westeuropan lingas. Po samp de verb ito; Jespersen dez te je s'anlezi findo u bun vord po da: Latino sine flexione av i we se tio kurti, Oksidental av ear, finden solem in eke Latini forme, Esperanto iri id Ido irar we uz infinitivi fendade (ire, ir)… sim he uscepì vada. Ba, wan un nem in kont Slavi lingas, de sluz sem obvizi: de Slavi rod it- (Slo iti, Rus idti, Ukr ity, Kr ići, Tc jít…) we koruvòk a Lituvi eiti, Latvi iēt, id a eke forme de Latini verbi eo (ire): it, ite (he it, vu it), a itio (itad) id iter, itineris (vaj = TokhA ytār, Hit itar); nu find os eke od da Latini forme in Espàni: ir, iré… id Franci: irai, ira…, itinéraire, Eng itinerary… Tale da forme ven od u komùn Indeuropan rod: *ei-, *ei-dh, *i-ta- = ito. Noviali vada (ito) se ne pej uscepen; Uropi av rutenen ja po vado (Lat vado, novi Gr vadizô, Swedi vandra, Doski wandern…)

Jespersen sem os ne nemo in kont etimologij id de komùn Indeuropan odvenad mole vordis. Po samp, in Novial, je ste du vorde po dia: di id jorn, du vorde we sem mol disemi ba we obe ven od Latini dies = dia id de koruvokan adjetìv diurnus = diu. Tale da vorde ven od de Indeuropan rod *dye(u)- = dia, luci hel, we davì - tra Latini - Esp, Por día, Kat dia, id os Kim dyw, Bret deiz…

★ ★ ★

Su Nila, ner Aswàn, Egipta

★ ★ ★

Koklùz

* * *

Je sem te in di posni part nu av deten eke kritike ov Novial: naturim je ste disemide ki Uropi, ba lu doʒ ne celo de fakt te de somide se mol mol maj numari. Po samp, mole vorde se somi o semli: alme = alm (Esp alma), justi = justi, isle = isel (pl. isle), nobli = nobli, orgele = orgèl, organe = orgàn, sigle = sigel (pl. sigle), pikte = picto, lanse = lans, lansa = lanso, objete = objeto, sume = sum, suma = sumo, tua = tudo… i.s.p.

Ba subetàl, Uropi av slogen id seten in pratik - ane kono la dafòr - tale de principe Jesperseni id hi cevi ideas ov Intranasioni Eldilingas. Pomenem de maj vezi od la:

- Uscepo de vorde ne usfalim, ba priguso daze we se ʒa intranasioni, id adapto la a de fonetik de lingu.

- Ne uscepo automatim Latini vorde par odia de majsan liente kon ne Latini. Mole vorde od Latini se sa spesial id siensi te lu vid ne konen pa de majsad.

- Intra u perfeti regulid id u perfeti naturid findo kompromize.

- Avo unisilabi rodivorde id ustenso de vokabular tra kosetad id vordistruad ki sufikse id prefikse.

- De grenes lezid po de grenes numar. Ba lezid sin ʒe ne rekono vorde be pri viz.

- Un IEL doʒ so slimi id naturi: in ja un doʒ findo elemente we se jok ʒivi id uzen odia.

- De som vord in vari lingas av nemen disemi forme: un doʒ findo u komùn denominatòr.

- Avo u slimi regiskrìv id fonetik (5 klarim usvoken vokale: a, e, i, o, u); ne garo tradisioni regiskrive we se tio anreguli id koplizen.

- Jaki litèr doʒ avo ji maj intranasioni usvòk.

- Nun linga, oʒe de maj slimi, moz vido leren ane vido studen.

- Un doʒ findo un eglivez intra de princìp procizidi id de princìp sparadi: tiomole anuzi nuanse det de linga mol koplizen.

- Kreato u linga wej gramatik se os slimi te in Cini ane perlaso ji Europan karaktir. Po samp je ste nun personi verbi fendade.

- Un doʒ ne aksento vorde talvos su de som silàb, ba su de maj vezi silàb po de sin de vordi.

- Adjetìve doʒ so anvarizli usim wan lu vid uzen wim nome.

- Novial id Uropi av u fendad -i po adjetive, -a po femu nome, -im po adverbe.

- Novial id Uropi av begaren u genitìv we se mol pratiki po vigo du nome, ba nun akuzatìv po nome, adjetive id pronome, we kreàt gren anlezide po lerore.

- Novial id Uropi uz disemi forme po pragi id relativi vorde (po samp: ka? ≠ wa, ke? ≠ we, ko? ≠ wo)

- Apìto artimaken verbi fendade wim in Esperanto.

- Du participe sat: aktivi id pasivi.

- De verbirod vid uzen po prosàn.

- Futùr vid formen ki u partikel o eldiverb id de verb (ve / sal + V)

- Solem avo vid uzen wim eldiverb in koseten pasen teme.

- Avo u pasìv vidadi struen ki de eldiverb vido (bli).

- Novial id Uropi av somi prefikse, sufikse id prepozisione: dis-, mis-, mal-, ri- /re-, mi- /mij-, arki-… -iste /-ìst, -ia, -isa /-izo, -an, , -ivi, -et /-it, -on, -im … in, sur /su, por /po, tra, along, insted /instà …

I men te Jespersen, id Jean Pirro for ha, av opren u novi vaj po Intranasioni Eldilingas intra da lingas we se jok partim a priori id artimaken wim Volapük id Esperanto, id daze, gonim, we se purim Latini o Romaniki, ba poj intranasioni. Su di vaj un av proben kopaco naturid id intranasionid, naturid id regulid, naturid id slimid. In u tipologij Intranasioni Eldilingus, Universalglot, Novial id Uropi potèn a de som tip; Uropi se u novi stapa su de som vaj.

★ ★ ★

★ ★ ★

Remarques générales sur la formation des mots

* * *

Avec les préfixes et suffixes énumérés ci-dessus on peut, quand les racines sont bien choisies, construire un grand nombre de mots qui, soit correspondent à des termes internationaux existants, soit sont facilement compris au premier regard.

Prenons par exemples les racines mari- en Novial, et maʒ-o en Uropi (les deux signifiant mariage).

Mari- vient du latin maritus > fr. mari, it. marito, esp, por marido, cat marit; Maʒ vient du slave (pl. mąż, tch, slk manžel, bul "məʒ", rus "mouj", cro muž, slo mož = mari, homme)

N.  Paul se ha mari a Anna. Les blid mari yer, dunke les es nun marit.U. Paul av maʒen Ana. Lu maʒì jesta, sim lu se num maʒen (Paul a épousé Anna. Ils se sont mariés hier, donc maintenant ils sont mariés).Li pastoro ha mari Paul e Anna. Paul es Annan marito, e la es li marita de Paul. Nus espera ke li mariteso sal es felisi. = De paror amaʒì Paul id Ana. Paul se de maʒ Anu, id ce se de maʒa Pauli. Nu sper te li maʒad ve so felic. (Le curé/pasteur a marié Paul & A. Paul est le mari de A, et elle est la femme de P. Nous espérons que leurmariage sera heureux).

Contrairement au Novial, l'Uropi emploie un autre terme pour la noce: vedad, comme presque toutes les langues européennes (wedding, noces, boda, nozze, Hochzeit, bruiloft, bryllup, bröllop, svad'ba, venčanje, wesele, svatba, vestuvės…)

N. Anna sed charmanti kom marienda. After li mario li du marites departed a Paris por li marivoyaje.U. Ana sì carman wim veda. Pos de vedad, de novimaʒene farì ap a Parìs po li vedivaiz.Anna était charmante comme mariée. Après la noce, les jeunes mariés sont partis à Paris en voyage de noces.

Cependant, en Uropi on utilise également maʒi pour désigner les membres de la belle-famille, là où le Novial utilise le préfixe Espéranto bo-, particulièrement mal choisi (du français beau, belle): maʒipater = bopatro (beau-père), maʒimata = bomatra (belle-mère), maʒifrat, maʒisesta, maʒisòn, maʒidota…(beau-frère, belle-soeur, gendre, belle-fille / bru…), ce qui signifie qu'ils deviennent père, mère, fils, fille… par mariage, par alliance. Apparemment, dans le Novial réformé (1998) - peut-être sous l'influence de l'Uropi - on a remplacé le préfìxe bo- par mari-. En outre, en Uropi nous avons aussi tramaʒor, tramaʒora, tramaʒo = marieur, marieuse, servir d'intermédiaire pour arranger un mariage.

En général, les familles de mots dans les deux langues se contruisent de la même façon,  mais il peut y avoir de légères différences:  

N. Kritike, kritiki?, kritika, kritikere, logikiste, muzikiste, matematikiste =U. Kritik, kritiki, kritiko, kritikor, logikor, muzikor, matematikor =Une critique, critique (adj.), un critique, logicien, musicien, mathématicien.Le Novial elektri (adj.) donne elektreso (N), alors qu'en Uropi on part du nom elektrik (électricité) qui donne elektriki (adj.), elektrikor (électricien)…

L'hyperprécision des suffixes et préfixes en Novial peut cependant aboutir parfois à des ambigüités; par exemple: N. probabli = probable et "que l'on peut tester", posibli = possible et "que l'on peut poser", seriosi = sérieux et "plein de séries", ridono = action de rendre et grand rire, pardona = pardonner et "donner pleinement", parfuma = parfumer et "fumer complètement".

★ ★ ★

Roma, Italia

★ ★ ★

Particules

* * *

Jespersen utilise le terme particule pour désigner les adverbes, prépositions, conjonctions.

N. Nun, nur, preske, quasi, bald = U. num, solem, nerim, wim is (po voko sim), beprù = maintenant, seulement, presque, comme si (pour ainsi dire), bientôt.

Comme en Uropi, on distingue en Novial kand = U.wan (= quand conjonction) de quand? = Kan? (adverbe interrogatif) et kom de qualim ? = U.wim (≠ kim ?) (comme et comment, voir ci-dessus).Kand lo departad, lo non dikted quand lo sal veni retro = Wan he itì ap, he dezì ne kan he ruvenev = Quand il est parti, il n'a pas dit quand il reviendrait. Quand et kan dans ces phrases introduisent une subordonnée interrogative indirecte. Kom me ha ja dikte = wim he dezì ʒa mo = comme il me l'a déjà dit.

Ma, anke, ankore (mais, aussi, encore, viennent de l'italien et du français); en Uropi: ba, os, jok; ba (de l'ang but, lituanien, letton bet, it ma, arm bayts', basque baina), os (du fr aussi, ang also, nd oog, da også + gr oso = autant, tant), jok (du serbe et croate još…), non ankore = ne jok (ang not yet) = pas encore:Anke me dikte = I os dez = moi aussi je dis… Lo es ankore maladi = He se jok pati = il est encore malade… Lo ha non ankora ariva = he av ne jok avenen = il n'est pas encore arrivé… Lo es richi, ma lon fratro es ankora plu richi = he se ric, ba hi frat se jok rices = il est riche, mais son frère est encore plus riche.

Tam… kam = os… te, = aussi… que, par exemple: tam bald kam posibli = osprù te mozli = aussitôt que possible… Lo marcha non tam rapidim kam in sen yuneso = he vad ne sa spelim te in hi junad = il ne marche plus aussi vite que dans sa jeunesse

Publicité

Comments

[Urkreator]

Daske mole, Sr Henrìk. Di se un uslivan idea. Id wim un dez in Franci, "gren mente kogòn unaltem", i av ʒa inizen deto ja. I moz ʒa dezo te je ve so predi po de Tuluzi Forom Lingus Moldi.

[Henrìk]

Magi vark, Sr Landais! Je se impresan. Mojse vu mozev kosamo de kwer artikle ov Jespersen in un (varilingu) bibit in lin. Wan vu v'avo tem, naturim :)